Bloq

  • Campbell Biologiya kitabının hüceyrə bölümü

    İlk, borunun içində linzalardan ibarət mikroskop 1590-cı ildə Hans və Zacharias Janssen tərəfindən icad olunmuşdur. Giovanni Faber “mikroskop” terminini ilk dəfə 1609-cu ildə Galileo-nun icad etdiyi aləti təsvir etmək üçün istifadə etmişdir. Yəni çoxumuzun düşündüyü kimi mikroskopiya Antoni van Leeuwenhoek (1632-1723) və Robert Hook-la (1635-1703) başlamamışdır1. Van Leeuwenhoek və Robert Hooke-u bu gün hüceyrə biologiyası adlardığımız sahənin yaradıcıları edən şey onların mikroskopun canlı aləmi öyrənmək potensialını kəşf etmələri, bu alətdən istifadə edərək çox sayda yeni müşahidələr aparmaları, o vaxtadək bilinməyən canlı aləmlərini kəşf etmələri və bu müşahidələrini elmi nəşriyyatlar üzərindən geniş ictimaiyyətlə paylaşmalarıdır. Hooke-un 1665-ci ildə dərc etdiyi (və “hüceyrə” terminini ilk dəfə ortaya atdığı) Micrographia adlı kitabından bu yana keçən 356 ildə həyatın təməl vahidi olan hüceyrə haqqında çox şey öyrənsək də, onun haqqında öyrənilməli hələ çox şey var; hətta iddia etmək olar ki, hüceyrənin canlıların təşkilindəki oynadığı mərkəzi rol hələ də yaxşı anlaşılmamışdır və bu, onun öyrənilməsindəki çətinliklərdən qaynaqlanır. Bu çətinliklər isə öz növbəsində gələcək nəsil hüceyrə bioloqları üçün üfüqlər açır.

    Habitat Tərcümə Layihəsi (HTL) çərçivəsində tərcümə etməkdə olduğumuz Campbell Biologiya kitabının yeni bölümü də məhz hüceyrə biologiyası haqqındadır 2. Ümumilikdə yeddi fəsildən ibarət olan bu bölüm hüceyrənin tərkib hissələrini (§6); bu hissələri bir arada tutaraq hüceyrəni ətrafından ayıran və onu həyatın təməl vahidi edən membranı (§7); hüceyrənin dağılıb nizamsız hala keçməsinin qarşısını alan metabolik reaksiyaları (§8); bu metabolik proseslərin arasından canlılar üçün ən vacib olan iki prosesi, qəbul olunan qidaları istifadə oluna bilən enerjiyə çevirən hüceyrəvi tənəffüsü (§9) və bu qidaları istehsal edən fotosintezi (§10); hüceyrənin tərkib hissələrini bir-birilə və ətrafı əlaqədə saxlayan hüceyrəvi xəbərləşmə mexanizmlərini (§11); və son olaraq hüceyrənin və ümumiyyətlə həyatın geoloji zaman miqyasında davamlılığını qorumasına imkan verən bölünməni (§12) ələ alır.

    Dərsliklərin əsas məqsədi müəyyən sahədəki biliyi yığcam şəkildə oxucuya təqdim etmək olsa da, Campbell-i bizim üçün maraqlı edən xassələrindən biri kitabda çox sayda praktiki məşğələlərin və klassik eksperimentlərin olmasıdır. Demək olar ki, hər fəsildə mövcud olan bu praktiki bilgilər dərslikdən istifadə edən müəllimlər üçün tələbələrə daha zəngin təcrübə vermə imkanı verə bilər. Məsələn, Şəkil 10.10-da (səh. 194) 1883-cü ildə Theodor W. Engelmann-ın fotosintezin hansı dalğa uzunluqlarında daha fəal getdiyini öyrənmək üçün lifli yosunlar üzərində apardığı təcrübə göstərilmişdir. Müəllim və tələbələrin laboratoriya şəraitində belə bir klassik təcrübəni təkrarlaması tələbələrə nəinki mövzunu daha yaxından anlamağa imkan verəcək, həm də onlara müəyyən elmi suala necə yanaşmağı anlamağa imkan verəcək. Bundan əlavə, təcrübə mühitini quraşdırarkən daha öncə işləmədikləri materiallar və alətlərlə yaxından tanış olacaq, onların işləmə prinsiplərini öyrənəcək, məhdudiyyətlərini və verdiyi imkanları anlayacaqlar.

    Hər yeni işdə, birinci nüsxədə olduğu kimi bu bölümdə də səhvlərin və çatışmazlıqların olması labüddür. Ona görə də, kitabın oxucular üçün daha yaxşı bir resursa çevrilməsini istəyən hər kəsi kitabın səhifəsindəki formdan istifadə edərək təsbit etdiyi səhvləri bizimlə paylaşmağa çağırırıq. Digər məsələlərdə olduğu kimi, burada da əməyi keçən hər kəsin əməyini kitabın son versiyasında lazımi formada qeyd etməyi borcumuz olaraq görürük.

    İstinadlar

    1. Wollman, A. J., Nudd, R., Hedlund, E. G., & Leake, M. C. (2015). From Animaculum to single molecules: 300 years of the light microscope. Open biology, 5(4), 150019.

    2. Urry, L. A., Cain, M. L., Wasserman, S. A., Minorsky, P. V., & Reece, J. B. (2021). Campbell Biologiya (A. Zeyniyev, Ə. Alışbəyli, Tərc.). Habitat Tərcümə Layihəsi, Elmi Spektr.

  • Şəbəkə korporasiyalarından rəqəmsal bağçalara

    Elmi Spektr (ES) yarandığı dövrdən bu yana sosial şəbəkələri (əslində “şəbəkə korporasiyaları” adlandırmalı olduğumuz şeyləri) ikincili vasitə olaraq görmüş, əsas işi olaraq öz internet məkanını, rəqəmsal bağçasını yaratmağa çalışmışdır. Saytımız bizə şəbəkə korporasiyalarının vermədiyi məzmun imkanlarını və azadlıqlarını verir. Saytımızı ziyarət edən oxucularımız isə Silikon Vadisində hansısa nəhəng korporasiyaların pul qazanmaq üçün dizayn etdiyi filtrlərindən keçirilmiş məzmunu deyil, onlar üçün hazırladığımız işləri, diqqətləri yayınmadan oxuya bilirlər. Bundan əlavə şəbəkə korporasiyalarından fərqli olaraq ES kimi müstəqil saytlar internet trafikini təkcə öz içinə və ya digər nəhəng korporasiyalara tərəf deyil, internetin ən müxtəlif məkanlarına tərəf yönəldir. Məsələn, ES-in təkcə əsas səhifəsində 36 xarici (yəni ES-dən başqa saytlara) keçid var və bunlardan bir çoxu ES kimi müstəqil saytlar, akademik və digər işlər ehtiva edən saytlardır. Sosial şəbəkələrdə eyni ölçüyə sahib sahədə xarici keçidlərin sayı bundan dəfələrlə az olur. Bunun belə olduğunu yəqin etmək üçün hər hansı bir şəbəkə korporasiyası saytına girib, səhifədəki keçidlərin sizi hara yönləndirdiyinə diqqətlə nəzər sala bilərsiniz; əmin ola bilərsiniz ki, gördüyünüz mənzərə sizi təəccübləndirəcək. Şəbəkə korporasiyalarında vəziyyətin belə olması heç də təsadüfi deyil; bu şirkətlər məqsədyönlü şəkildə daxili trafiki artıraraq reklam gəlirlərini artırırlar. Facebook-da nə qədər çox vaxt keçirsəniz, Facebook üçün bir o qədər çox reklam vaxtı ayırmış olursunuz.

    Bu gündən sayta əlavə etdiyimiz “Bloq” bölməsi ilə bu şirkətlərdən asılılığımızı azaltmaq istiqamətində daha bir addım atırıq. Bloq bölməsindəki yazılar daha çox qısa xəbər və ətrafda baş verənlərə rəylərimizi əks etdirəcək. Bu bölmə ilə ES-in üstünlük verdiyi uzun yazı (longform) formatından kənara çıxsaq da, oxucularımızla əlaqə çeşidlərimizi artırmaqda fayda olduğunu düşünürük. Artıq dəyərli datamızı nəhəng korporasiyalara pulsuz verməyəcək, ora yalnız saytımıza keçidlər yerləşdirəcəyik. Daimi oxucularımızı Feedreader kimi pulsuz RSS oxucuları üzərindən və ya arasıra saytımıza daxil olaraq işlərimizi izləməyə dəvət edirik. İdarə olunmaz dərəcədə, xərçəng kimi böyümüş, insanlığın ortaq qanun və normaları tərəfindən idarə olunmayan və buna görə də anormal dərəcədə nəhəng gücə yiyələnən və bu gücün məsuliyyətini anlamayan korporasiyalara qarşı birgə mübarizə aparaq!

  • Hava keyfiyyətinə ictimai nəzarət

    Hava keyfiyyətinin izlənməsi üçün Azərbaycanın müxtəlif şəhərlərində yerləşdirməyi planlaşdırdığımız sensorlardan birincisini artıq əldə edib sınaqdan keçirdik. Almaniyanın Open Knowledge Foundation adlı təşkilatının Code for Germany adlı layihəsi çərçivəsində inkişaf etdirilmiş bu sensorlar havanın temperaturu, təzyiqi və rütubəti ilə bərabər, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı tərəfindən 1-ci dərəcəli karsinogen (xərçəng əmələgətirən) hesab olunan hava hissəciklərinin (PM2.5 və PM10) miqdarını da ölçəcək. Yerləşdirdiyimiz sensorlar şəhərlərimizdəki havanın keyfiyyəti ilə bağlı məlumatı hamı üçün açıq edəcək və həyati əhəmiyyət daşıyan bu məsələyə təkcə hansısa dövlət qurumunun deyil, daha çox insanın nəzarət etməsinə imkan verəcək. Məlumatlar fərqli saytlar üzərindən internetə yerləşdiriləcək (məsələn, https://sensor.community/en/).

    Əldə olunan datanın etibarlı və məlumatlandırıcı olması üçün bu sensorlardan bir yox, bir neçəsini şəhərlərin müxtəlif yerlərinə yerləşdirməli olacağıq. Bu isə o deməkdir ki, sensorları əldə etməkdə maddi köməyə ehtiyacımız olacaq. Buna görə də, ətraf mühit araşdırmaları və mühafizəsi, ictimai sağlamlıq və şəhərsalma məsələləri ilə maraqlanan qurumları və fərdləri bizimlə əməkdaşlıq etməyə çağırırıq. Birlikdə ölkədə havanın keyfiyyətini daha ətraflı öyrənə, problemləri müəyyən edə və bu problemlərin həllinə, insanlarımızın sağlamlığına əhəmiyyətli töhfə verə bilərik.

    P.S. Bu sensorun eynisini bir müddət əvvəl Bakıda sınaqdan keçirən Makerspace Azerbaijan-a da mövzunu qabartdığı və bu barədə bizi də məlumatlandırdığı üçün təşəkkür edirik.

    P.P.S Bu məlumat qonşu Gürcüstan da daxil olmaqla bir çox ölkədə ətraf mühitlə əlaqəli dövlət qurumu (bizdə Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi kimi dövlət orqanları) tərəfindən ictimaiyyətə çatdırılır. Lakin ETSN hava keyfiyyəti datasını ictimailəşdirmir (baxmayaraq ki bu haqda bir müddət əvvəl xəbər yayılmışdı). Bir müddət əvvəl onlardan aldığımız cavab məktubunda bu haqda düşündüklərini qeyd ediblər, amma ortalıqda heç nə yoxdur.

  • Campbell Biologiyanın yeni bölümü

    Campbell Biologiya kitabının yeni bölümü hazırdır! Bitki struktur və funksiyasını əhatə edən 5 fəsildən (35-39-cu fəsillər) ibarət 130 səhifəlik bu bölümü saytımızdan yükləyib oxuya və tanışlarınızla paylaşa bilərsiniz:
    https://elmi-spektr.com/habitat/campbell-biologiya/
    Kitabın üz qapağındakı yarpaqlar Azərbaycanın cənubuna və İranın şimalına endemik olan və nəsli tükənmək təhlükəsi ilə qarşı-qarşıya olan (və Azərbaycanın Qırmızı Kitabında olan) Parrotia persica (dəmirağac) bitkisinə aiddir. Üzərində bir ildir işlədiyimiz bu bölümü istehsal edən zaman bitkilər aləmini və onun Yer kürəsinin bir sistem olaraq çalışmasında oynadığı kritik rolu yenidən kəşf etdik. İnanırıq ki, təbiətin qorunmasının arxasında duran şey ilk növbədə onun anlaşılmasıdır və ümid edirik ki, səylərimiz bu mənada təbiətin mühafizəsinə də müəyyən qədər töhfə verəcək. Ümid edirik ki, oxucularımız də kitabı oxuyub, canlı biokütlənin böyük hissəsini təşkil edən bitkilər, onların böyüdükləri torpaq, bitkilərarası kommunikasiya və digər maraqlı mövzular haqda öyrənəcək. Oxucularımız arasında biologiya dərsləri alanlardan bu bölümü müəllimləri və tələbə yoldaşları ilə paylaşmağa dəvət edirik. Kitabdakı səhvləri bizə saytımız üzərindən çatdıra bilərsiniz. Son olaraq, kitabın ərsəyə gəlməsində iştirak edən, ilk başda kitabın orijinalını istehsal edən heyət olmaqla, tərcümədə iştirak edən bütün işçilərimizə, o cümlədən maddi dəstəyə görə Azerbaijan Cultural Society – ACSNC-yə dərin minnətdarlığımızı bildiririk. Kitabın növbəti fəsilləri çox yaxında ictimaiyyətə təqdim olunacaq, bizi izləməyə davam edin.

Begin typing your search term above and press enter to search. Press ESC to cancel.

Yuxarı qayıt